Tri mẫu

Tri mẫu là dược liệu được sử dụng phổ biến từ lâu đời với nhiều tác dụng như thanh nhiệt, tư thận, nhuận phế, bổ tỳ… Loại dược liệu này góp mặt trong nhiều bài thuốc chữa ho, viêm họng, viêm phổi, đái tháo đường hay phì đại tuyến tiền liệt…. Bài viết dưới đây sẽ chia sẽ cho các bạn thông tin về các bài thuốc sử dụng trị mẫu nhé!

Mô tả dược liệu

Đặc điểm thực vật: Tri mẫu là một loại cây thân cỏ sống lâu năm có chiều cao trung bình ở vào khoảng 60 – 90cm. Lá của cây mọc vòng, hẹp và có đầu nhọn với chiều dài từ 20 – 30cm, các lá mọc ở phía dưới ôm vào nhau.

Tri mẫu thường ra hoa vào mùa hè. Một cụm hoa sẽ có nhiều bông hoa nhỏ màu trắng hay màu tím nhạt. Quả của cây là quả nang, hình trứng với phần đầu nhọn và có cánh, ở bên trong chứa khoảng 1 – 2 hạt màu đen hình tam giác.

Phần rễ của cây là rễ cọc, có hình trụ hoặc hình khúc dẹt, phân nhánh và dài khoảng 3 – 15cm, có đường kính khoảng 0,8 – 1,5cm. Rễ cứng và dễ bẻ gãy, khi bẻ ra sẽ thấy có mùi thơm nhẹ.

Tên khoa học: Radix anemarrhenae – Asphodeloidis

Tri mẫu dùng làm thuốc được ghi đầu tiên trong sách Bản Kinh. Là rễ khô của cây tri mẫu (Anemarrhenae – Asphodeloidis bge)

Cây tri mẫu

Tính vị quy kinh: Vị đắng, ngọt, hàn. Qui kinh phế, vị, thận.

  • Theo các sách cổ: Sách Bản kinh: “vị đắng hàn”. Sách Dược tính bản thảo: “tính bình”. Sách Nhật hoa tử bản thảo: “vị đắng ngọt”. Sách Trân châu nang: “Thận kinh”. Sách Thang dịch bản thảo: “nhập túc dương minh kinh, thủ tháo âm kinh”. Sách Bản thảo kinh giải: “nhập túc thiếu âm thận kinh, thủ thiếu âm tâm kinh”.

Thành phần chủ yếu: Timosaponin, sarsasapogenin, timobiose, markogennin, neogitogenin, Asphonin, mangiferin. isomangiferin.

Tri mẫu có tác dụng gì

Theo Y học cổ truyền

Thanh nhiệt tả hỏa, tư âm nhuận táo. Chủ trị chứng phế vị thực nhiệt, sốt cao, phiền khát, phế nhiệt, phế táo khái thấu, phế hư triều nhiệt, tân thương khẩu khát, tiêu khát chứng.

  • Trích đoạn Y văn cổ: Sách Bản kinh: “chủ tiêu khát nhiệt trung, trừ tà khí, chi thể phù thũng, hạ thủy, bổ bất túc, ích khí”. Sách Nhật hoa tử bản thảo: “thông tiểu tràng, tiêu đàm chỉ thấu, nhuận tâm phế, bổ hư, an tâm, chỉ kinh quí:. Sách dụng dược pháp tượng: “tả thuận hỏa vô căn, trị chứng cốt chưng có mồ hôi, trị nhiệt do hư lao, tư thận âm”. Sách Bản thảo cương mục: “Tri mẫu cay đắng hàn lương, đi xuống thì thuận thận táo mà tư âm, đi lên thanh phế kim mà tả hỏa, là thuốc trị phần khí của 2 kinh”. Sách Bản thảo cầu nguyên: “trị thấy huyết, suyễn, lâm, khẩu bệnh, niệu huyết, ách nghịch, đạo hãn, di tinh, tý nuy, chế túng (điên dại, động kinh)

Kết quả nghiên cứu dược lý hiện đại

  • Hạ nhiệt: Đối với hư hoặc thực nhiệt, thuốc đều có tác dụng hạ nhiệt. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh Tri mẫu có tác dụng hạ nhiệt rõ.
  • Kháng khuẩn: In vitro, thuốc có tác dụng ức chế mạnh các loại trực khuẩn thương hàn, trực khuẩn đường ruột, tụ cầu khuẩn.
  • An thần: Thuốc làm giảm tính hưng phấn của hệ thần kinh, ví dụ: Phối hợp với Hoàng bá làm giảm kích thích tình dục (Y học cổ truyền gọi là tả thận hỏa) phối hợp Toan táo nhân làm giản hưng phấn võ não, trị mất ngủ, phối hợp quế chi có tác dụng làm giảm đau đối với viêm khớp (thấp khớp), phối hợp với bạch thược trị chứng run giật cơ (do tăng hưng phấn thần kinh cơ)

Các bài thuốc chữa bệnh từ dược liệu trị mẫu

  1. Dùng chữa chứng nhiệt ở phần khí trong bệnh viêm nhiễm (bệnh ôn) phối hợp với thạch cao có tác dụng giải nhiệt an thần (xem bài Bạch hổ thang vị Thạch cao)
  2. Chữa chứng hư nhiệt (âm hư nhiệt thịnh, chứng sốt cao chưng triều nhiệt, sốt về chiều, về đêm ra mồ hôi trộm, thường gặp trong các bệnh mạn tính hư nhược, số kéo dài như bệnh lao, ung thư, chất tạo keo…) Mạch trầm sế sác, thường phối hợp với Sinh địa, Miết giáp, Địa cốt bì, Đơn bì..
    – Bài thuốc thường dùng: Trí bá địa hoàng hoàn (Tri mẫu hoàng bá 8-12g, Sinh địa 12-20g, Đơn bì 12g, Sơn thù 8g, Sơn dược 12-16g, Phục linh 12g, Trạch tả 12g, sắc nước uống.
  3. Nhuận phế chỉ khái: Dùng trị chứng âm hư phế nhiệt ho khan trong các bệnh viêm phế quản mạn tính, viêm phổi kéo dài… hoặc ho đàm vàng.
    – Bài thuốc thường dùng: Nhị mẫu tán (Tri mẫu, Bối mẫu mỗi thứ 12g, hoặc bài Tri mẫu tán (Tri mẫu 12g, Bối mẫu 8-12g, Sài hồ 8g, Hoàng kỳ 12g, Tử uyển 12g, Mã đàu linh 12g, Hạnh nhân 12g, Pháp bán hạ 8-12g, Tạng bạch bì 12g, Bạch phàn 2g, Khoản đông hoa 12g, sắc nước uống.
  4. Dùng chữ viêm đường tiết niệu mạng tính kéo dài, viêm thận, bể thận do hội chứng âm hư hỏa vượng, có thể dùng bài Tri bá địa hoàng hoàn, uống với nước sắc rễ trang hoặc Kim ngân hoa có kết quả tốt với bệnh nhân đã nhờn thuốc trụ sinh.
  5. Dùng chữ loét miệng, viêm họng mạn có chứ hư nhiệt thường phối hợp với huyền sâm, sinh địa, liên kiều…
  6. Chữa bệnh tiêu khát như bệnh tiểu đường có hội chứng phế vị táo nhiệt (mồm khô, bứt rứt, khát nước) Thường phối hợp cát căn, Thiền hoa phấn (Qua lâu căn) Mạch môn… có tác dụng sinh tân chỉ khát.
  7. Một số bài thuốc kinh nghiệm:
    – Tri mẫu mài với giấm, bôi trị hắc lào, ban chẩn, dị ứng.
    – Dương vật cường luôn: Tri mẫu hoàng bá. Xa tiền, Mộc thông, Thiên môn, Sinh cam thảo, mỗi vị 4g sắc nước uống
    – Có mang, động thai: Tri mẫu 80g, tán nhỏ viên với mật bằng hạt ngô, mỗi ngày 20 viên với nước cháo.
  8. Trị đại tuyến tiền liệt: Dùng bài: Tri mẫu khôn thảo thang (Tri mẫu, hoàng bá, Ngưu tất đều 20g, Đơn sâm 30-50g, Đại hoàng 10-15g, Ích mẫu thảo 50g, Trị 80 ca kết quả tốt 86,3% (Trương thủ khiêm, Tạp chí Trung tây y kết hợp 1988, 3:155)

Liều dùng và chú ý: 8-16g, Liều cao có thể dùng 30g.

Những lưu ý khi sử dụng tri mẫu để chữa bệnh

Tri mẫu mặc dù có tác dụng tốt trong điều trị nhiều bệnh lý nhưng trong quá trình sử dụng dược liệu này bạn cần hết sức chú ý. Tuyệt đối không sử dụng tri mẫu trong trường hợp tỳ hư hay tiêu chảy.

Thông tin về dược liệu tri mẫu được bài viết tổng hợp chỉ có giá trị tham khảo. Tốt nhất để đảm bảo sự an toàn cho sức khỏe, bạn nên tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất cứ một bài thuốc nào từ tri mẫu.

About Admin

Tôi là Lâm, là admin website Hương Rừng. Với đam mê tìm hiểu về các loại thảo dược, gia vị độc đáo của Việt Nam. Với những kiến thức tôi được đọc và được trải nghiệm thực thế, hy vọng sẽ chia sẻ được nhiều thông tin hữu ích về Thảo dượcẨm thực Việt Nam tới các bạn.

Leave a Reply